Toksoplazmoza jest antropozoonozą wywoływaną przez pierwotniaka Toxoplasma gondii. Człowiek zaraża się przez pożywienie, brudne ręce i wodę zanieczyszczone oocytami (najczęście z ziemi, odchodami kota), spożywaniem surowego mięsa oraz przezłożyskowy transport od matki do płodu (toksoplazmoza wrodzona) i przypadkowy kontakt z trofozoitami Toxoplasma gondii.

Koty są ostatecznym gospodarzem dla tego pasożyta. Zostają one zarażone po zjedzeniu dzikich gryzoni i ptaków. Po tygodniu kot wydala z kałem oocysty.. Oocysty rozprzestrzeniają się w powietrzu i mogą być wdychane razem z powietrzem, powodując reinfekcję. Oocysty mogą przetrwać długi okres (nawet lata) w wilgotnej glebie. Są inaktywowane przez jodynę, formalinę, zamrażanie i wysokie temperatury (powyżej 50 stopni). Spożywanie surowego mięsa może doprowadzić do zakażenia. Czynnikami zapobiegającymi może być gotowanie i zamrażanie.

Zakażenie matki podczas ciąży może spowodować wrodzoną infekcję dziecka, niekiedy z poważnymi następstwami klinicznymi. Większość matczynych infekcji przebiega bezobjawowo i są one najczęściej nierozpoznawane. Najczęstszym objawem toksoplazmozy jawnej klinicznie jest powiększenie węzłów chłonnych, zwłaszcza szyjnych oraz uczucie zmęczenia, przebiegające bezgorączkowo, w rzadkich przypadkach dochodzi do rozwoju zespołu mononukleozopodobnego. Mimo tak skąpego obrazu chorobowego u ciężarnej, infekcja może być przeniesiona na płód. Ryzyko przeniesienia pasożyta z matki na płód zależy w dużym stopniu od czasu trwania ciąży, w którym dochodzi do rozwoju infekcji u matki. Częstość infekcji wzrasta wraz z wiekiem ciąży i wynosi 17% u dzieci, których matki zostały zainfekowane w pierwszym trymestrze ciąży w porównaniu do 65% wśród noworodków, których matki zostały zarażone w trzecim trymestrze ciąży. Natomiast ciężka postać choroby opisywana jest w ok. 14% jeśli zarażenie płodu wystąpi w pierwszym trymestrze, część wczesnych infekcji kończy się poronieniem. Zarażenie płodu w trzecim trymestrze ciąży jest związane z bardzo niskim dla niego ryzykiem poważnych powikłań. Podsumowując, przeważa opinia, że ok. 40% dzieci matek zarażonych Toxoplasma gondii po raz pierwszy w czasie ciąży będzie zainfekowanych, a u 40% spośród nich rozwinie się ciężka postać toksoplazmozy. Podkreślić należy, że na rozwój wrodzonej toksoplazmozy narażone są dzieci matek, które ulegają zarażeniu Toxoplasma gondii po raz pierwszy w czasie ciąży.

Kliniczne objawy toksoplazmozy u noworodka mogą być widoczne zaraz po urodzeniu, albo ujawniają się w okresie późniejszym. Wrodzoną infekcję definiowano przy uzyskaniu pasożytów z łożyska lub pępowiny z obecnością specyficznych IgM i przetrwaniem wysokiego miana przeciwciał u dziecka po 9 miesiącu życia, gdyż przeciwciała pochodzenia matczynego znikają po tym czasie.

Objawy kliniczne wrodzonej toksoplazmozy są następujące: zapalenie naczyniówki i siatkówki oka (chorioretinitis), jaskra, nawracające napady padaczkowe, wodogłowie i zwapnienia wewnątrzczaszkowe, żółtaczka, powiększenie wątroby i śledziony, małoocze, małogłowie, gorączka, powiększenie węzłów chłonnych, wymioty i biegunka, zapalenie płuc. Chorobę należy rozważyć, gdy u ciężarnej występuje powiększenie węzłów chłonnych, zwłaszcza szyjnych oraz objawy mononukleozopodobne. Rozpoznanie infekcji pierwotnej może być postawione na podstawie stwierdzenia: serokonwersji, znaczącego wzrostu miana przeciwciał w surowicy matki pobranej dwukrotnie w różnym czasie oraz obecności IgM w surowicy krwi matki. Należy zauważyć, że u dorosłych w pierwotnej infekcji bardzo szybko pojawiają się przeciwciała IgM (obecne są już w ciągu 10 dni po zakażeniu i pozostają w podwyższonym mianie przez okres 6 miesięcy, nawet do 7 lat – stąd ich wykrycie może nie udowodnić świeżej infekcji) oraz IgG (pojawiają się w ciągu 2 tygodni po zakażeniu i pozostają już przez całe życie).

U dziecka diagnozę infekcji wrodzonej potwierdza obecność IgM w surowicy krwi oraz obecność cyst pasożyta w preparatach łożyska. Prenatalna diagnostyka zarażenia Toxoplasma gondii polega na wykryciu obecności specyficznych przeciwciał IgM we krwi płodu pobranej na drodze zabiegu kordocentezy (najczęściej między 20 a 26 tygodniem ciąży) lub hodowla płynu owodniowego.

Zastosowanie leków przeciwpasożytniczych powinno być ograniczone do grupy ciężarnych z potwierdzonym świeżym zarażeniem. Leki mogą zmniejszyć ryzyko wystąpienia wrodzonej toksoplazmozy u noworodka, ale nie eliminują go zupełnie. Polecanym lekiem jest spiramycyna podawana w dawkach co 8 godzin od momentu stwierdzenia zakażenia, okresowo aż do chwili porodu. W przypadku wystąpienia nietolerancji leku stosowanie jego kontynuuje się w 3-tygodniowych seriach. Kuracja taka powinna być powtarzana co 2 tygodnie aż do zakończenia ciąży.

Profilaktyka zarażenia Toxoplasma gondii polega na:

• unikaniu spożywania surowego mięsa
• przestrzeganiu zasad higieny osobistej
• dokładnym myciu warzyw i owoców
• unikaniu kontaktu z ziemią zanieczyszczoną odchodami zwierzęcymi
• edukacji każdej kobiety w pierwszym trymestrze ciąży przez lekarza ginekologa co do możliwości zapobiegania zarażeniu